Chuột hại lúa là một trong những loại gây hại kinh tế lớn nhất, đặc biệt ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương

PHÒNG KỸ THUẬT CHI CỤC BẢO VỆ THỰC VẬT PHÚ YÊN

                  CHUỘT HẠI LÚA VÀ CÁC BIỆN PHÁP QUẢN LÝ CHUỘT

          I- CHUỘT VÀ NHỮNG TÁC HẠI CỦA CHÚNG

Chuét h¹i lóa lµ mét trong  nh÷ng lo¹i g©y h¹i kinh tÕ  lín nhÊt,®Æc biÖt ë khu vùc u ¸-Th¸i b×nh d­¬ng.T¹i Thailand theo ®iÒu tra cña V¨n phßng kinh tÕ  n«ng nghiÖp - n¨m 1989, chØ riªng lóa n­íc thiÖt h¹i tr­íc thu ho¹ch kho¶ng 6 tû b¹t ( t­¬ng ®­¬ng 230 triÖu USD) ,sau thu ho¹ch kho¶ng 5 tû b¹t ( t­¬ng ®­¬ng 190 triÖu USD). Indonesia n¨m 1987 thiÖt h¹i kho¶ng 1 tû USD ( chiÕm 17% s¶n l­îng ,kho¶ng 8,21 triÖu tÊn lóa).NhiÒu n­íc trong khu vùc nh­ Philippines, Malaysia, Laos, Cambodia còng cã thiÖt h¹i tõ vµi chôc ngµn ®Õn vµi chôc triÖu USD/n¨m.

          T¹i ViÖt nam,Chuét ph¸t sinh mạnh tõ n¨m 1992 trªn 18.000 ha lóa ë ba tØnh Long An,§ång Th¸p,An Giang vµ tiÕp tôc ph¸t triÓn nhanh trong  nh÷ng  n¨m tiÕp theo víi diÖn tÝch bÞ h¹i lªn tíi hµng tr¨m ngµn ha/n¨m. C¸c tØnh miÒn Trung vµ miÒn B¾c ,Chuét g©y h¹i m¹nh chØ tõ n¨m 1995 nh­ng ®Õn n¨m 1997 diÖn tÝch bÞ h¹i ®· lªn ®Õn 245.000 ha. Riªng ë Phó Yªn ,nh÷ng n¨m gÇn ®©y chuét liªn tôc g©y h¹i ngµy cµng m¹nh ë hÇu hÕt c¸c huyÖn trong tØnh.

          II- CÁC LOÀI CHUỘT Ở VIỆT NAM 

          §a sè c¸c loµi chuét g©y h¹i cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp thuéc gièng Rattus , hä chuét (Muridae) ,bé gÆm nhÊm (Rodentia).Trong sè 6.000 loµi cña bé gÆm nhÊm,th× hä  chuét chiÕm 1.500 loµi vµ gièng Rattus chiÕm 600 loµi. Hä chuét ph©n bè kh¾p n¬i trªn thÕ giíi tõ nói cao ®Õn ®ång b»ng vµ mçi loµi chuét cã vïng ph©n bè nhÊt ®Þnh thÝch hîp víi ®iÒu kiÖn sèng cña chóng.C¨n cø vµo n¬i c­ tró ®iÓn h×nh mµ ng­êi ta ph©n chia thµnh chuét nhµ,chuét ®ång, chuét rõng...

          T¹i ViÖt nam,GS §µo V¨n TiÕn (1991)  ®· thèng kª hä chuét (Muridae) cã kho¶ng 43 loµi  nh­ng g©y h¹i trªn lóa chØ cã mét sè loµi chÝnh sau ®©y:

          1- Chuét ®ång lín: Rattus  argentiventer

          2- Chuét ®ång nhá: Rattus  losea

          3- Chuét khuy(chuét c¬m ®en): Rattus  koratensis

          4- Chuét nh¾t ®ång ( chuét l¾t,chuét bä): Mus  calori

          5- Chuét ®Êt lín (chuét dói,chuét lîn): Bandicota  indica

 III- ĐẶC TÍNH SINH HỌC VÀ TẬP TÍNH SINH HOC CỦA CHUỘT HẠI LÚA

         1- §Æc tÝnh chung: chuét th­êng ho¹t ®éng m¹nh ban ®ªm; nh­ng kh¸c víi  nh÷ng thó ¨n ®ªm , thÞ gi¸c cña chuét h¬i kÐm vµ kh«ng ph©n biÖt ®­îc mµu s¾c.C¸c gi¸c quan kh¸c cña chóng nh­ thÝnh gi¸c ,xóc gi¸c,kh­íu gi¸c vµ vÞ gi¸c  l¹i ph¸t triÓn rÊt m¹nh.Tai chuét cã thÓ nghe ®­îc  nh÷ng ©m thanh cña sãng cao tÇn. Ria mÐp dµi quanh miÖng chuét lµ c¬ quan xóc gi¸c rÊt nh¹y bÐn ®Ó t×m kiÕm lèi ®i vµ chç ë cña chóng.Mòi chuét cã thÓ ph¸t hiÖn  mïi ho¸ chÊt víi hµm l­îng rÊt thÊp vµ kh«ng thÝch ¨n  nh÷ng  vËt l¹ nÕu ch­a nÕm thö tr­íc.Chuét leo trÌo giái nh­ng gÆp vËt c¶n tr¬n trªn 30 cm th× kh«ng leo ®­îc.Chuét cã kh¶ n¨ng nh¶y cao 50 cm nh­ng gÆp vËt c¶n chóng th­êng bß men kiÕm lç chui,cïng ®­êng th× ®ôc lç hoÆc ®µo hang.Chuét b¬i léi giái vµ cã ®u«i dµi chñ yÕu ®Ó gi÷ th¨ng b»ng khi leo trÌo h¬n lµ ®Ó b¸m gi÷.Chuét ho¹t ®éng m¹nh nhÊt lóc mê tèi vµ gÇn s¸ng,ban ngµy Èn trong hang hay lïm c©y.Chóng th­êng ®i l¹i theo mét ®­êng cè ®Þnh.

          2- N¬i c­ư tró: Chuét ®ång Rattus cã ba kiÓu cÊu­ tróc như­ sau:

          - §µo hang ®Ó ë,®a sè chuét c¸i sinh s¶n ®Òu cã hang riªng.

          - Sèng ë c¸c ®èng r¬m ra,bê bôi hoÆc ë ngay trong c¸c ruéng lóa lín vµ mÊt n­íc.

          - Trong c¸c hang cã s½n, th­êng gÆp trong mïa lò, cã khi 40-50 con/tæ.

          CÊu tróc hang chuét rÊt ®a d¹ng : cã hang chØ lµ ®­êng hÇm ng¾n cã mét c÷a song cã hang kh¸ phøc t¹p víi nhiÒu  ng¸ch phô vµ nhiÒu c÷a.Th­êng thÊy hang chuét c¸i sinh s¶n ë c¸c bê lín,mìi hang cã tõ 1-7 c÷a,dµi tæng céng 40-450 m ,s©u 15-150 m ,c÷a tho¸t th­êng ë chç kÝn ®¸o vµ um tïm,trong hang cã ®«i chç ph×nh to h×nh « van lµ phßng ®Î vµ chç tr¸nh nhau. Bê cµng réng,cµng cao vµ cá d¹i cµng nhiÒu th× sè hang chuét cµng nhiÒu.

          Ph¹m vi c­ tró (home range) lµ vïng ho¹t ®éng cña chuét.Nã thay ®æi theo loµi, giai ®o¹n sinh tr­ëng c©y trång,®iÒu kiÖn thøc ¨n,tuæi chuét...Ng­êi ta thÊy r»ng ph¹m vi c­ tró cu¶ chuét ®ång lín  tõ 200- 800 m tuú theo ®iÒu kiÖn thøc ¨n.

          3- Thêi gian sèng: lµ thêi gian tõ khi sinh ®Õn chÕt,trung b×nh thay ®æi theo loµi: loµi R.argentiventer :chuét ®ùc lµ 372  ngµy ,chuét c¸i:422 ngµy ; Loµi  R. Losea chuét ®ùc sèng 365 ngµy ,chuét c¸i sèng 364 ngµy .

          4- Tuæi sinh s¶n: trung b×nh cña loµi R. Argentiventer lµ 62 ngµy ,loµi R. Losea lµ 60 ngµy . Sè løa ®Î trong suèt thêi gian sèng cña R.argentiventer trong phßng nu«i tèi ®a 4 løa , ngoµi ®ång ruéng lµ 3 løa. Loµi R .losea ®Î tèi ®a 3 løa.

          5-Kho¶ng c¸ch gi÷a hai løa ®Î: trung b×nh tõ 41-60 ngµy .Ngoµi ®ång ruéng th­êng thÊy nhiÒu tæ cã cïng 2 thÕ hÖ chuét con, chøng tá thêi gian cã bÇu trë l¹i cña chuét sau khi ®Î rÊt ng¾n.

          6- Sè chuét con : loµi R. Argentiventer tõ 5-15 con, trung b×nh 10 con / løa. Loµi R .losea trung b×nh 7 con/løa.

          Trong thêi kú sinh s¶n chuét mÑ kh«ng ra ngoµi kiÕm ¨n kho¶ng 10-15 ngµy ,nªn nÕu ®Æt b· ®éc ngoµi ruéng trong thêi gian nµy hiÖu qña sÏ rÊt thÊp  nh­ng nÕu sö dông thuèc x«ng h¬i sÏ ®¹t kÕt qu¶ cao.

          IV-QUẢN LÝ TỔNG HỢP CHUỘT HAI LÚA

          §Ó b¶o ®¶m nÒn n«ng nghiÖp  sinh th¸i bÒn v÷ng kh«ng cßn con ®­êng nµo kh¸c lµ ph¶i x©y dùng chiÕn l­îc qu¶n lý chuét tæng hîp víi ph­¬ng ch©m h¹n chÕ tèi ®a mËt sè chuét kh«ng cho bïng næ thµnh dÞch  chø kh«ng chê bïng næ dÞch råi míi trõ  vµ cÇn nhí r»ng muèn tr¸nh thiÖt h¹i cho vô lóa nµy th× cÇn ph¶i chñ ®éng h¹ mËt sè chuét tõ vô tr­íc.ChiÕn l­îc qu¶n lý tæng hîp chuét h¹i lóa cã tÝnh nguyªn t¾c dùa trªn c¬ së c¸c nghiªn cøu  mang tÝnh quy luËt vÒ sinh th¸i häc.

          1- BiÖn ph¸p canh t¸c

          a-H¹n chÕ nguån thøc ¨n cña chuét

          -Mïa vô:x¸c ®Þnh c¬ cÊu c©y trång vµ c¬ cÊu mïa vô lóa thÝch hîp cho tõng tiÓu vïng.Kh«ng nªn trång nhiÒu lo¹i c©y trång (b¾p,mÝa,khoai ...) trªn cïng c¸nh ®ång v× dÔ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi vÒ thøc ¨n vµ n¬i c­ tró cho chuét.

          -Thêi vô: nªn gieo s¹ tËp trung ,®ång lo¹t ®Ó tr¸nh nguån thøc ¨n thÝch hîp kÐo dµi trong giai ®o¹n lóa ®ßng trç vµ chÝn.

          b-H¹n chÕ n¬i c­ tró vµ sinh s¶n cña chuét

          -Sö dông ®Êt ®ai hîp lý,kh«ng ®Ó ®Êt hoang,h¹n chÕ c¸c cån,gß m¶.lïm c©y gi÷a ®ång... lµ n¬i Èn nÊp lý t­ëng cña chuét.

          -KÝch th­íc bê ruéng kh«ng nªn lín (cao vµ réng kh«ng qu¸ 40 cm).nªn dän s¹ch cá tr­íc khi gieo s¹.

          -VÖ sinh ®ång ruéng sau thu ho¹ch: dän s¹ch r¬m r¹ vµ ®èt ®ång sím ®Ó h¹n chÕ n¬i tró Èn vµ sinh s¶n cña chuét.

          2-BiÖn ph¸p c¬ lý

          a- BÉy c©y trång ( trap crop): mçi c¸nh ®ång chõng 100 ha trång 3-5 ruéng lóa th¬m (diÖn tÝch  1000m2/ruéng) sím h¬n lóa ®¹i trµ chõng 3 tuÇn,lµm hµng rµo nilon bao quanh ruéng vµ ®Æt tõ 4-8 lång hom ®Ó b¾t chuét. Ruéng lóa th¬m trång sím sÏ dÉn dô chuét ®Õn ,chóng men theo hµng rµo vµ chui vµo bÉy.BiÖn ph¸p nµy cã ­u ®iÓm lµ chñ ®éng,kh«ng g©y « nhiÔm m«i tr­êng ,rÎ tiÒn vµ cã thÓ sö dông chuét vµo bÉy lµm thøc ¨n cho ng­êi hoÆc cho tr¨n r¾n...

          b- BÉy hµng rµo TBS ( Trap Barrier System): trªn hµng rµo c¶n nilon cø c¸ch vµi chôc mÐt ta ®ôc lç ®Æt bÉy hom.C÷a bÉy hom bè trÝ võa víi lç ®ôc cña rµo c¶n vµ h­íng vÒ phÝa dù kiÕn chuét sÏ di chuyÓn tíi.Dïng bÉy TBS ngay tõ ®Çu vô ®Ó ng¨n chÆn chuét di chuyÓn tõ c¸c vïng hoang ho¸,v­ên c©y ... chuyÓn sang ph¸ lóa míi gieo s¹.Còng cã thÓ dïng bÉy TBS ®Ó ng¨n chuét tõ vïng lóa thu ho¹ch sím sang vïng ch­a thu ho¹ch.

          c-Dïng n­íc ®Ó h¹n chÕ vµ diÖt chuét: gi÷ n­íc cao trong ruéng lóc lóa mang ®ßng, trç b«ng ®Ó h¹n chÕ chuét lµm tæ ven bê.Vïng th­êng ngËp lôt,lîi dông thêi gian n­íc lín chuét tËp trung n¬i gß cao,tæ chøc chiÕn dÞch s¨n b¾t chuét.

          d-§µo hang b¾t chuét: lµ biÖn ph¸p quan träng v× hÇu hÕt chuét b¾t ®­îc lµ chuét c¸i ®ang mang thai hay ®ang nu«i con nhá,¸p dông tÝch cùc biÖn ph¸p  nµy sÏ lµm gi¶m ®¸ng kÓ mËt sè chuét cho vô sau.Thêi gian ®µo hang tèt nhÊt lµ tõ giai ®o¹n lóa ngËm s÷a,thêi gian nµy chuét c¸i vµo hang sinh s¶n.

          e- Sö dông c¸c lo¹i bÉy: bÉy lång ,bÉy ®Ëp,bÉy hom,bÉy èng tre... tèt nhÊt dïng c¸c lo¹i bÉy Ýt g©y tiÕng ®éng ®Ó tr¸nh g©y sî cho chuét vµ cïng lóc cã thÓ b¾t ®­îc nhiÒu chuét. BÉy ®¹t hiÖu qu¶ cao khi ®ång ruéng thiÕu thøc ¨n.Thêi gian sö dông tèt lµ giao thêi gi÷a hai vô lóa.

          3- BiÖn ph¸p sinh häc

          a- B¶o vÖ c¸c loµi chim ,thó,r¾n lµ thiªn ®Þch cña chuét ®Ó gi÷ c©n b»ng hÖ sinh th¸i.Cè g¾ng h¹n chÕ sö dông c¸c ho¸ chÊt ®éc h¹i cho ng­êi,sóc vËt vµ m«i tr­êng.

          b-KhuyÕn khÝch nu«i c¸c ®éng vËt ¨n chuét nh­ chã, mÌo, tr¨n  vµ nghiªm cÊm c¸c hiÖn t­îng tæ chøc giÕt thÞt hay xuÊt khÈu c¸c ®éng vËt nµy.

          c- Sö dông thuèc vi sinh: Biorat, Miroca (Samonella enteritidis):thuèc lµm xuÊt huyÕt bao tö chuét,nÕu chuét ¨n ®ñ liÒu 2gr thuèc(4 tû vi khuÈn)/con cã thÓ g©y chÕt trªn 90% trong 4-5 ngµy .Thuèc dÔ mÊt hiÖu lùc nªn mua vÒ dïng ngay,tr¸nh ®Ó thuèc tiÕp xóc trùc tiÕp víi ¸nh n¾ng mÆt trêi.Nªn bá thuèc vµo èng tre hay lon s÷a bß vµ ®Æt thuèc ngoµi ®ång lóc chiÒu m¸t. Thuèc cã ­u ®iÓm kh«ng g©y « nhiÔm m«i tr­êng nh­ng viÖc sö dông cßn nhiÒu tranh c·i.

          4- BiÖn ph¸p ho¸ häc

          a-Dïng b· ®éc: sö dông c¸c nhãm thuèc ®éc sau ®©y ®Ó lµm b·:

          -Nhãm thuèc ®éc cÊp tÝnh: gåm c¸c thuèc cña ho¹t chÊt Zinc phosphide.Thuèc rÊt ®éc,g©y chÕt nhanh.

          -Nhãm thuèc g©y chÕt chËm: gåm c¸c ho¹t chÊt chÊt chèng ®«ng m¸u nh­ Brodifacoum(Klerat),Bromadiolone,Warfarin(Rat-K) vµ Diphacinone (Yasodion) . Thuèc giÕt chuét sau 3-4 ngµy nªn tr¸nh ®­îc tÝnh ®a nghi ë chuét.

          -Nhãm thuèc th¶o méc: nh­ h¹t cñ ®Ëu,h¹t m· tiÒn,nhø x­¬ng rång,l¸ ngãn... ®­îc sö dông lµm b· trõ chuét cã hiÖu qu¶.

          ChØ ¸p dông b· ®éc khi cÇn thiÕt tr­íc giai ®o¹n lóa ®ßng.Sö dông c¸c thuèc nhãm chèng ®«ng m¸u cã hiÖu qu¶ cao h¬n v× tr¸nh ®­îc tÝnh ®a nghi cña chuét.

          b-BiÖn ph¸p thuèc x«ng h¬i hang tæ: c¸c ho¸ chÊt x«ng h¬i tr­íc ®©y ®Òu rÊt ®éc,nªn sö dông hai lo¹i sau:

          -Bét l­u huúnh: 2gr/hang ,trén víi r¬m,®èt tr­íc c÷a hang vµ thæi khãi ®éc SO2 vµo hang trong 3-5 phót,trÐt kÝn c÷a hang.

          -§Êt ®Ìn: 50-100 gr/hang, bá vµo hang vµ ®æ n­íc,bÞt kÝn miÖng hang.KhÝ ®éc C2H2 sinh ra sÏ giÕt chuét trong hang.

          -V«i  CaCO3: sö dông nh­ ®Êt ®Ìn,khÝ CO2 sinh ra sÏ giÕt chuét.

          -Thuèc x«ng h¬i Xìgà - Sg ,dùng xông các hang chuột.

          Nªn ¸p dông tõ lóa trç ®Õn thu ho¹ch,chó ý bÞt kÝn c¸c miÖng hang ®Ó t¨ng hiÖu  qu¶ cña thuèc.

          5-BiÖn ph¸p tæ chøc

          ViÖc diÖt chuét ph¶i ®­îc tiÕn hµnh ®ång lo¹t trong khu vùc lín.§Ó ®¹t hiÖu qu¶ cao ,ngoµi viÖc ph¶i cã kiÕn thøc ®Çy ®ñ vÒ chuét cßn cÇn ph¶i cã mét hÖ thèng tæ chøc diÖt chuét ®ñ m¹nh ®Ó ®iÒu hµnh c¸c ho¹t ®éng nh»m thùc hiÖn tèt c¸c biÖn ph¸p qu¶n lý chuét trªn ph¹m vi toµn tØnh. C«ng t¸c diÖt chuét ph¶i ®­îc quan t©m th­êng xuyªn hµng vô vµ cÇn ph¶i ®ư­îc ®Çu tư ­ ®óng møc c¶ nh©n lùc vµ kinh phÝ.